นามสกุลไทยเพิ่งมีมาร้อยปี: ประวัติ พ.ร.บ. ขนานนามสกุล

เรื่องที่หลายคนไม่รู้คือ นามสกุลไทยเป็นของใหม่มาก เดิมทีคนไทยไม่ได้มีนามสกุล มีเพียงชื่อเรียกเท่านั้น การระบุตัวตนใช้วิธีอ้างอิงชื่อพ่อแม่ หรืออ้างถิ่นที่อยู่ของคนคนนั้นแทน

นั่นหมายความว่า ระบบนามสกุลของไทยมีอายุเพียงประมาณหนึ่งร้อยปีเศษเท่านั้น ซึ่งใหม่กว่าธรรมเนียมชื่อเล่นที่มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยหลายร้อยปี

พระราชบัญญัติขนานนามสกุล

จุดเปลี่ยนคือ 'พระราชบัญญัติขนานนามสกุล' ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงตราขึ้นเมื่อวันที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2455 และมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2456 เป็นต้นมา ทำให้การมีนามสกุลกลายเป็นข้อกำหนดตามกฎหมาย

รัชกาลที่ 6 ยังทรงพระราชทานนามสกุลด้วยพระองค์เองรวมทั้งสิ้น 6,464 นามสกุล และนามสกุลแรกของประเทศไทยคือ 'สุขุม'

ทำไมนามสกุลไทยถึงยาวและไม่ซ้ำกัน

เหตุผลที่นามสกุลไทยมักยาวกว่านามสกุลชาติอื่นอย่างเห็นได้ชัด คือกฎหมายกำหนดให้นามสกุลใหม่ต้องไม่ซ้ำกับนามสกุลที่มีอยู่แล้ว เมื่อต้องไม่ซ้ำกับใครเลย นามสกุลจึงต้องประกอบด้วยคำที่ยาวและเฉพาะเจาะจงมากขึ้น

ตามพระราชบัญญัติชื่อบุคคล พ.ศ. 2505 นามสกุลใหม่ต้องยาวไม่เกินสิบพยัญชนะ (ไม่นับสระและเครื่องหมาย) ต้องไม่ซ้ำกับนามสกุลที่จดทะเบียนไว้แล้ว ต้องไม่มีความหมายหยาบคาย และต้องไม่พ้องกับพระนามของพระมหากษัตริย์หรือพระราชินี

ผลลัพธ์เห็นได้จากข้อมูลจริง จากกลุ่มตัวอย่าง 45,665 ชื่อ พบว่า 81% ของนามสกุลเป็นนามสกุลที่ไม่ซ้ำกับใคร ต่างจากประเทศที่มีนามสกุลซ้ำกันจำนวนมากอย่างสิ้นเชิง

นามสกุลของคนไทยเชื้อสายจีน

นามสกุลของครอบครัวไทยเชื้อสายจีนส่วนใหญ่ดัดแปลงมาจากแซ่จีนเดิม โดยมักเก็บร่องรอยของแซ่ไว้ในนามสกุลใหม่ ตัวอย่างที่รู้จักกันดีคือนามสกุล 'ชินวัตร' ซึ่งรับมาในปี พ.ศ. 2481 โดยพยางค์ 'ชิน' มาจากแซ่จีน 丘

นามสกุลของผู้หญิงหลังแต่งงาน

กฎเรื่องนามสกุลของผู้หญิงเปลี่ยนไปหลายครั้ง พระราชบัญญัติขนานนามสกุล พ.ศ. 2456 เปิดให้ผู้หญิงที่แต่งงานแล้วเลือกได้ว่าจะใช้นามสกุลสามีหรือคงนามสกุลเดิมไว้ ต่อมาพระราชบัญญัติชื่อบุคคล พ.ศ. 2484 กลับบังคับให้ผู้หญิงต้องใช้นามสกุลของสามีหลังแต่งงาน

พระราชบัญญัติชื่อบุคคล พ.ศ. 2505 อนุญาตให้หญิงที่หย่าแล้วกลับไปใช้นามสกุลเดิมได้ และหญิงหม้ายจะใช้นามสกุลสามีต่อหรือกลับไปใช้นามสกุลเดิมก็ได้ ต่อมาพระราชบัญญัติชื่อบุคคล พ.ศ. 2545 จึงให้สิทธิผู้หญิงที่แต่งงานแล้วเลือกได้เองว่าจะใช้นามสกุลเดิมหรือนามสกุลคู่สมรส โดยเลือกอย่างใดอย่างหนึ่งตอนจดทะเบียนสมรส และคู่สมรสมีสิทธิใช้นามสกุลต่างกันได้